Pojęcie folkloru, Filologia polska, Językoznawstwo ogólne
[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Folklor
1 Pojęcie folkloru w nauce oświatowej i polskiej
Definicje folkloru:
3 pola znaczeniowe:
l
naukowe
– tak jak określa go etnologia, folklorystyka, etnolingwistyka, literaturoznwstwo, teoria kultury –
dyscypliny, które się nim zajmują
l
publicystyczne
– coś słabego, gorszego płytkiego, zwraca uwagę, ale jest zjawiskiem marginalnym –
konotacje negatywne, pozbawione walorów duchowych, obecnie to się zmienia: tutaj folklor polityczny
– jedna ze sfer publicystyki opisująca nieakceptowalne zachowania społeczne, dziwaczne
l
potoczne
– wszystko co związane jest z wsią
Folklor – synonim kultury ludowej – wszystkiego tego, co wiejskie i ze wsią związane (nie tylko kultura
ludowa), także tego, co ze wsi pochodzi, np. stylizacje ludowe, zespoły folklorystyczne, coś na marginesie
kultury, dysfunkcyjne.
Początki zainteresowania folklorem: 1846 – romantyzm i nacjonalizm, zachłyśnięcie się ludowością, szukanie
treści narodowych i etnicznych w ludzie wiejskim, chęć odróżnienia od innych narodów, gloryfikacja prostego
sposobu życia (Arkadia..), stosowne pojęcia: skarbnica dawnych reliktów, przeżytków, starożytności ludowe,
skarbnica wiedzy ludowej.
Pojęcie
FOLKLOR
wprowadzone do nauki na łamach czasopisma:
folk
–
lud
lor
–
wiedza
–
wiedza ludu.
Człon FOLK można odnieść do wielu różnych kategorii ludzi, jest ono zmienne, chwiejne, tworzy definicję
operacyjną na potrzeby różnych prac badawczych.
Definicja W. Thomasa
(ang.archeolog, miłośnik kultury ludowej): F. - coś wymierającego, wiedza i
umiejętności ludu, pradawne zwyczaje, obrzędy, zabobony, ballady, przysłowia. Nacisk na twórczość USTNĄ
ograniczoną na chłopstwa.
Szersze rozumienie F. - Krawczyk-Wasilewska – nie tylko chłopstwo, u Thomasa „zwykli ludzie”.
Niemożliwe było postulowanie przez Thomasa sprecyzowanie pojęcia F. Pojawiły się różne interpretacje jego
definicji.
F. - na początku XIX w traktowany jako kultura duchowa chłopów, ludności klas niższych w społ.
Cywilizowanym.
Potem ewolucjonizm (in. Edward Taylor w poł. XIX w.) odnosił to pojęcie do kultur pozaeuropejskich – stąd
wersja antropologiczna i początek teorii przeżytków kulturowych, w którą Taylor miał duży wkład.
1879 – Angielskie Towarzystwo Folklorystyczne – dwa znaczenia F.:
wąskie
– obejmuje zwyczaje, obrzędy, wierzenia i literaturę ustną – Thomas (Thomson)???
szerokie
– obejmuje całą kulturę, tradycję ludu, także kulturę materialną, znaczenie zbliżone do etnologii.
DEFINICJE
: Słownik folkloru, mitologii i legend, p/red Marii Licz, 1949-50: 21 różnych def. Folkloru
RÓŻNE (gł. ZACHODNIE)
Jonas Balys – tradycyjne wytwory ludów pierwotnych i cywilizowanych powstające dzięki tradycji ustnej, nie
nauka o ludzie ale wiedza ludu.
Marius Barbeau – F. ustny i inne tradycyjne zajęcia we wszystkich dziedzinach, obyczaje i praktyki
przekazywane przez pokolenia bez książek i nauczycieli, podkreśla sposób, czas i miejsce przekazywania treści.
F. podkreśla jego znamienność, żywotność, ekspansywność, nieseryjność. F. przeciwstawia go kulturze
masowej.
William Bascom – mity i legendy, inne wypowiedzi artystyczne = sztuka słowa = w perspektywie
antropologicznej pojęcie zawężone, folklor do literatury ustnej związanej ze śpiewem i muzyką (nie wszystko
co przekazywane ustnie to folklor, np. medycyna, sztuka i inne), nie może stać się sztuką pisma, to część
kultury a nie jej całość. Włączył folklor społeczeństw plemiennych.
R.D. Jamesen – gałąź etnologii i antropologii, rozszerzenie F. o idee filozoficzne i religijne: tańce, obrzędy i
przesądy.
B.A. Botkin – wprowadza pewne elementy kultury masowej do folkloru, ale wciąż przewaga elementów
ustnych wywodzących się z tradycji. Spisanie ich nie niszczy ich wartości, nie zmienia pewnych cech
charakterystycznych dla tekstów mówionych (np. pieśni), a dzięki temu docierają do innego odbiorcy. Podkreśla
rolę tradycji i pisma w tradycji ustnej. Zapisane potem wracają do obiegu ustnego poprzez ponowne odczytanie
na nowo.
Suth Thopmson – przekaz tradycyjny, pamięciowy, także wierzenia, przesądy, inne niż werbalne treści F.
zapamiętane raczej niż zapisane.
Aurelio M. Espinoza – wiedza lusu, wskazuje opozycje: wiedza ludu / wiedza naukowa
T. H. Gester – część kultury ludzkiej, wierzenia, bajki, obrzędy, wyrażają talent i temperament grupy, a nie
jednostki, twórczość kolektywna należąca do ludu. F. jest tworzony przez lud dla ludu, relacja nadawca-
odbiorca, przekaz treści w ramach grupy.
A. Tylor – podział F. na 3 grupy: F. obiektów fizycznych (formy i urzycie narzędzi, budownictwo, stroje
ludowe), F. idei (obrzędy religijne, zwyczaje doroczne, słowne sposoby zamawiania chorób), i F. słowny
(legendy, bajki, podania, przysłowia, nazwymiejscowe, własne).
R.A. Waterman – postać sztuki, obejmująca różne rodzaje opowiadań, przysłów, powiedzeń, zaklęć, pieśni,
formułek czarnoksięskich, innych formuł, a posługująca się mową codzienną jako środkiem przekazu, bez
przypisania tych zjawisk do żadnej grupy kulturowej.
ROSJA:
Juri Sokolow - „Folklor rosyjski” 1928, ograniczenie przedmiotu do ustnej twórczości poetyckiej szerokich mas
ludowych. Folklorystyka – osobna nauka literaturoznawcza. Zwolennik pojęcia FOLKLOR, inni – literatura
ludowa.
Putilow i Sokolowa – ok. 1965, przedmiotem F. jest twórczośc poetycka mas pracujących jako historycznie
rozwinięta dziedzina sztuki. Wprowadził estetykę folkloru=artystyczne formy klasyfikacji F. 1111111111
Wiktor Gusiew – F. jako całość o artystyczno-obrazowej naturze=kompleks zbudowany z polielementarnych
odmian sztuki..tycznej (???) posługującej się artystyczno-obrazkowymi środkami przekazu słuchowo-
wzrokowego. Włącza w F. inne elementy prócz mowy, odróżnia przedmiot F. od przedmiotu etnografii (F. jest
tylko częścią literatury ludowej) i językoznawstwa.
A. Dundes – ok. 1960 – pojęcie F. można odnosić do każdej grupy ludzkiej, której członkowie mają wspólne
poczucie tradycji, ale nie muszą się znać. Każdy z nich może należeć do kilka różnych grup, stąd mowa o
różnych folklorach tych grup (np. F. środowiskowe)
M. Herskowits – F. = ludowa literatura ustna kultury chłopskiej, postulował badanie F. grup piśmiennych
posługujących się też językiem mówionym – właśnie ten język kwalifikuje do F.
FRANCJA
Van Gennep - „Folklor” 1924 – F. = uniwersalny obiekt ze specjalnym elementem zawartym w słowie
„ludowy”. Wyróżnił typy folklorów: religijny, literacki, prawny, obrzędowy, muzyczny, artystyczny.
P. Saint-Yvres - „Podręcznik folkloru”1936 – F. obejmuje kulturę materialną i duchową warstw niższych kultur
europejskich (etnologia zajmuje się kulturami innymi). Folklorystyka bada własny narów (1). F. = kultura
większości. Kultura elit=kultura mniejszości.
NIEMCY:
Hans Nanmann – ok. 1920 – teoria artystyczna pochodzenia folkloru – to się wzięło z jednej głównej teorii
kultury, że tworzona ona jest przez elity i potem „wtapia się w ludzi” (=robotników, chłopstwo), którzy nie są
twórcami tylko odbiorcami. Wtedy te przekazane im wartości stają sie folklorem. To są „odpady kulturowe” - to
co zostało w niższej warstwie(osad)=folklor właściwy. Zorganizowane wartości kulturowe w odróżnieniu od
tych wyższych.
WŁOCHY:
B. Croker – poezja ludowa dociera do ludu z niższych warstw za pośrednictwem jej prawdziwych twórców.
Trzy podstawowe kryteria podziału definicji:
1
opisowo-wyliczające
– ka zaliczamy do F.
2
historyczne
– odnoszące się do przeszłości F. jako przeżytek kulturowych
3
genetyczne
– odnoszące się do twórcy F. i do jakiej grupy należy
Marshall MsLuhan – pojęcie folkloru człowieka zindustrializowanego: F. środowisk wielkomiejskiej tworzony
jest w wielkich aglomeracjach – agencjach reklamowych,a nie bezpośrednio w tych środowiskach. Edukacja
komercyjna pozostawia w psychice trwalszy ślad niż inne źródło wiedzy.
PODSUMOWANIE: Dwie tendencje w rozumieniu terminu F:
1-antropologiczna: F.=wiedza ludu i jego czynności w kontekście kultury: obrzędy, zabawy, sztuka, strój,
zwyczaje, tańce, muzyka, magia, instrumenty muzyczne. Taka analiza wymaga badań empirycznych ukazujące
kontekst występowania danego dzieła folkloru. Dalsza analiza przebiega metodami socjologicznymi i
historycznymi. To jest rozumienie większości folklorystów krajów anglosaskich.
2-filologiczna: F=zjawisko związane z mową, jego rozwój i genologia (rodzaje, gatunki) związane są z
literaturą ludową, prozą i poezją: wróżby, zaklęcia, przysłowia, formuły magiczne, wierzenie, zwyczaje,
obrzędy, głównie w warstwie słownej. Badanie genezy migracji wątków metodą analityczną i porównawczą.
Zamienne terminy F. i literatura ludowa. To jest rozumienie folklorystów w większości krajów słowiańskich.
POLSKIE DEFINICJE FOLKLORU:
Definicja przeniknęła do Polski z badań innych krajów, nie przyjęła się od razu. W Polsce F=literatura ludowa.
Przeciwnikiem
był O. Kolberg twierdził, że terminu angielskiego F. nie da się zaadaptować na język polski.
„Lud i jego zwyczaje” - ukazywały się od 1865.
Proponował:
-l
udowiectwo
-
demotyka
– pojęcie ze starożytności; potoczny, pisany i mówiony język Egipcjan używany w okresie grecko-
rzymskim, wyparty przez język grecki.
Zwolennikiem
angielskiego terminu F. był Karlowicz, postulował przeniesienie go na grunt polski jako
szerokie pojęcie, nie tylko literaturę ludową.
Okres międzywojenny:
F. zajmowali się głownie literaturoznawcy i filolodzy, np. Krzyżanowski, który skupiał
się na twórczości słownej.
Jan Bystroń „Dzieje literatury pięknej” - rozdziały poświęcone literaturze słownej – ludowej.
Ludoznawstwo – rozwój: obejmowało literaturę i kulturę ludową.
Stefan Czarnoryski 1929 wydal słownik folkloru, opublikował zbiory z całego kraju, podał definicję: F.=nie
tylko twórczość ludu wiejskiego, zwracał także uwagę na folklor środowiskowy, Mało znacząca wypowiedź
wówczas. Dopiero zyskała na znaczeniu po I wojnie.
Okres powojenny
: wyodrębniono folklorystykę, bo w etnologii (na katedrach) fizycznie brakowało miejsca na
folklor słowny. Stąd 1958 Krzyżanowski stworzył pierwszą samodzielną instytucję folklorystyczną przy
Instytucie Badań Literackich PAN-PRACOWNIE LITERATURY LUDOWEJ.
Niejednolita metodologia, porozrzucane miejsca instytucji, szukanie przez F. miejsca między etnologią i
filologią.
1974 – pierwsza Pracownia Folkloru w ramach filologii założona przez D. Simonides.
Status folklorystyki próbowali określić Krzyżanowski (umieścić folklorystykę w ramach nauki o lit., jako lit.
Lud. I ustną) i Hernas (na zjeździe PAN określił F. jako część kultury)
Założenia czasopisma Literatura Ludowa:
-profil literaturoznawczy: 1957-1972 red. Krzyżanowski
-profil antropologiczny: od 1974 red. Hernes – s
zkoła Czesława Hernesa:
badania F. w oparciu o kulturę
ludową, także F. związanego z kulturą popularną, z trzecim jego obiegiem; rozpatrywanie folkloru z punktu
widzenia teorii kultury, włączenie F. środowiskowych, subkultury, dzieci i młodzieży, F. miejskiego, literatury
popularnej, czyli różne nowe pola badawcze, powstałą
nowa definicja F
.: zjawisko związane z literaturą
brukową (zjawisko cenzury prewencyjnej) opartą na powtarzalnych kalkach, stereotypowym światopoglądzie,
treściach kosmopolitycznych: Hernas nie ograniczył F. do zjawisk ustnych (włącza grafikę, wpisy
pamiętnikowe), ekstensywne traktowanie F. szerokie – rozszerzenie form ustnych także o te pisanie (w
odróżnieniu do intensywnego traktowanie F. czyli do ograniczenia twórczości słownej).
Roch Sulima – (Uniwers. Warszawski) łączy oba pojęcia na poziomie analizy semiotycznej i aksjologicznej.
Folklor jako część zainteresowań etnologicznych: Dorota Simonides, Piotr Kowalski, Teresa Smilińska.
Folklor współczesny:
Pojęcie F. jest nieadekwatne do współczesności, bo termin ten jest zbyt obciążony historycznie.
Wiktor Gusiew – pojęcie folkloru współczesnego (w „Estetyce folkloru” z 1974): F. współczesny=wszystkie
dzieła posiadające swego autora, jednak przyjęte przez masę i zmienione przez nią, rozszczepione w ten sposób
na szereg wariantów.
Ważne są przymiotniki określające rodzaj F., np. F. dziecięcy, F. środowiskowy - one określają metodologię
badań (przedmiot badań).
Wg Czesława Hernesa relacje folklor / kultura masowa:
podobieństwa:
-zasada prewencji społecznej (dzieło musi być zaakceptowane społecznie zanim pójdzie w obieg_
-opieranie się na kalkach, schematach
-wyrażanie ogólnie przyjętego światopoglądu
-prezentowanie treści kosmologicznych, o świecie
-podobne wątki w obu
różnice:
-”ustność (oralność) przestała być jednym wyznacznikiem badań”
-kontekst MK szerszy niż tradycyjne pojmowanie F., bo nowy F. obejmuje też np. kulturę brukową=część
masowej (wg Hernesa)
-zmiana środowiska występowania – skoro szerzej pojmować, to też z różnych środowisk, np. dzieci,
młodzieży, bo Harnas postulował badania folklorów środowiskowych – ogólnie folklor nowo pojmowany
przechodzi ze środowisk chłopskich (takie już praktycznie nie istnieją) do miejskich – to jest ta zmiana
środowiska
wg Doroty Simonides relacje folklor / kultura masowa:
podobieństwa:
-spontaniczność
-masowość
-anonimowość (brak imiennego twórcy)
-bezosobowość twórcy (brak autora)
różnice:
-w F. znany adresat, w KM nie
-w F. zrozumiała i jasna reprodukcja (bo znany adresat), w KM nie, bo adresowana do wszystkich, „nijaka”
-ład etyczny w F., pustka przekazu w KM
-F. zostawia margines na wyobraźnię, KM podaje dokładnie, prosto i w całości
2-Folklorystyka jako dyscyplina naukowa w Polsce i na świecie, jej miejsce wśród innych nauk.
Folklorystyka jest dyscypliną naukową – XIX w jako przecięcie dwóch prądów myślowych: oczarowania
ludowością (piękny chłop) i tezą, ze w kulturach tradycyjnych przechowywane są pierwiastki narodowe. Trwał
pozytywizm więc postulowano potrzebę zbierania i systematyzowania zjawisk, tej wiedzy ludowej.
Aby dyscyplina naukowa powstała, muszą zaistnieć 3 warunki: 1-wyodrębnienie się przedmiotu badań, 2-
sprecyzowanie kryteriów badań, 3-zaistnienie zaplecza instytucjonalnego (w Polsce ok. Lat 50tych XX w.).
Folklorystyka wyodrębniła się z etnografii, zaliczano do niej twórczość ustną, słowną, jej artystyczne przejawy.
Literaturoznawcy badali F. własnymi metodami z własnej dziedziny, więc nastąpił rozwój badań nad poetyką
ludową, tekstologią, genologią. Badanie filologiczne przeprowadzano porównując twórczość ustną i pisaną oraz
łączono je z badaniami literatury staropolskiej i ludowej – tu dużo dobrego zdziałał Krzyżanowski – twórca
polskiej szkoły komparatystyki folklorystycznej. Mimo późniejszego rozszerzenia pola badawczego
folklorystyki i badania folkloru w kontekście kultury, zawsze tekst pozostał dla folklorystyki podstawą analizy.
Badania folklorystyczne wiążą się głównie z socjologią, religioznawstwem i filozofią, a także z etnologią,
psychologią i etnolingwistyką.
Krzysztof Wrocławski (Warszawa): folklorystyka powinna badać to, czego oczekują od niej inne dyscypliny w
oparciu o kompetencje głównie filologiczne. W związku z tym Wrocławski używa zmiennie pojęcia
etnofilologia (zamiast folklorystyka). Dzieli etnofilologów na etnoliteraturoznawców (bliżej do literatury) i
etnolingwistów (folkloryści językowi).
Folklorystyka a etnologia – wg Hernasa i Bartmińskiego:
z pozycji etnologii F. to część kultury, integralny składnik opisywanej rzeczywistości w szerokim kontekście
kulturowym.
Według etnologów folkloryści zawsze zwracali większą uwagę na aspekt artystyczny F. - ten zarzut jest już
nieaktualny, ponieważ nie porównuje się już F. z literaturą piękną i nie traktuje się F. metodami z literatury
pięknej. Obecnie wzrosła waga aspektu semantycznego, aksjologiczny, symboliczny – reasumując: aspekt
semiotyczny, np. badanie relacji między utworem słownym a obrzędowym – nie bada się już tylko słów, ale
inne warstwy w myśl tezy, ze obrzęd ma charakter polifoniczny, wielowątkowy, bada się też mimikę, gesty.
Etnologia i folklorystyka różnią się co do punktów wyjścia: obie te dyscypliny badają obrzęd, ale:
-folklorystyka uznaje tekst za główny element jednak w kontekście innych warstw,
-etnologia nie nobilituje tak tekstu, traktuje obrzęd jako całość.
Wg Wrocławskiego etnologia i folklorystyka stały się dyscyplinami partnerskimi, jednak geneza F. wywodzi się
z etnologii.
Folklorystyka a socjologia:
obie mają wspólnotowy aspekt społeczny
obie badają teksty i grupę, w której one funkcjonują
Socjologów zajmujących się folklorystyką interesują, np. socjologiczne mechanizmy powstawania tekstów
folkloru rodzinnego (Smolińska napisała o tym książkę), ich powtarzalność, a walory artystyczne są mniej
ważne.
Innym przykładem są badania nad relacjami między członkami grupy, a nie ich aspekty artystyczne – to np.
opisała Zlatanowa-Strenk na przykładzie przekazów rodowodowych i ujętej w nich idei wspólnoty badanej
grupy. Bada ona bezpośrednie związki między nadawcą i odbiorcą w konkretnych uwarunkowaniach
społecznych.
Folklorystyka a antropologia:
wg P. Kowalskiego (Opole):
1 F. = kulturowo określony zespół norm, zasad organizowania i usensowniania świata, formuł
wyjaśniających działania, które ma do dyspozycji jednostka w każdej sytuacji realizowania swoich
psychofizycznych potrzeb.
2 Przedmiot badań – wizje świata zawarte w tekstach F. odtwarzane na podstawie tekstów F. jako tekstów
kultury.
3 Główne pytania folklorystyki:
4 a. Jakie scenariusze zachowań są realizowane w tekstach F?
5 b. Jak zachowuje się w nich człowiek?
6 c. Jaki jest stosunek człowieka do człowieka i człowieka do innych społeczności?
Na podstawie odpowiedzi – rekonstrukcja kategorii, wg których człowiek postrzega świat.
PK:”Nie cele definiują folklorystykę, ale źródła brane na warsztat”.
Wg Rocha Sulimy (Warszawa):
F. = kultura plebejska, twórczość plebejska zakodowana językowo. Kładzie nacisk na aspekt werbalny.
Wg J. Bartmińskiego (Lublin):
F. = składnik kultury duchowej z jądrem, tj. Żywym słowem w różnym stopniu uwikłanym w rytuały, także z
naciskiem na aspekt werbalny/ Funkcjonowanie F. opiera się na społecznie usankcjonowanej władzy o świecie,
zatem F. wyraża pewien światopogląd i określone wartości.
Przedmiot badań – jak, kiedy i dlaczego powtarzane jest słowo, na jakich zasadach dodawana jest muzyka i
taniec.
..........
Okres powojenny:
wyodrębniono folklorystykę, bo w etnologii (na katedrach) fizycznie brakowało miejsca na
folklor słowny.
Stąd 1958 Krzyżanowski stworzył pierwszą samodzielną instytucję folklorystyczną przy Instytucie Badań
Literackich PAN: PRACOWNIĘ LITERATURY LUDOWEJ.
Niejednolita metodologia, porozrzucane miejsca instytucji, szukanie przez F. miejsca między etnologią i
filologią.
1974 – pierwsza Pracownia Folkloru w ramach filologii założona Przez D. Simonides.
Status folklorystyki próbowali określić Krzyżanowski (umieścić folklorystykę w ramach nauki i literatury jako
lit. lud. i ustną) i Hernas ( na zjeździe PAN określił F. jako część kultury).
Założenia Czasopisma Literatura Ludowa:
-profil literaturoznawczy: 1957 – 1972 red, Krzyżanowski
-profil antropologiczny: od 1974 red. Hernas –
szkoła Czesława Hernasa:
badania F. w oparciu o kulturę
ludową, także F. związanego z kulturą popularną, z trzecim jego obiegiem; rozpatrywanie folkloru z punktu
widzenia teorii kultury, włączenie F. środowiskowych, subkultury, dzieci i młodzieży, F. miejskiego, literatury
popularnej, czyli różne nowe pola badawcze; powstała
nowa definicja F
.: zjawisko związane z literaturą
brukową (zjawisko cenzury prewencyjnej) opartą na powtarzalnych kalkach, stereotypowym światopoglądzie,
treściach kosmopolitycznych; Hernas nie ogranicza F. do zjawisk ustnych (włącza grafikę, opisy
[ Pobierz całość w formacie PDF ]